ՎԱՀԱՆ ՉԵՐԱԶԻ ԳՈՐԾՈՒՆԷՈՒԹԻՒՆԸ ԳԹԱՍՐՏՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԱՊՈԼՈՒՄ
Հեղինէ Ա. Յովհաննիսեան
Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկ
ԵՐԵՒԱՆ
Ստորեւ տրուած գրութիւնը լոյս տեսած է Շիրակի հայագիտական հետազօտութիւններու կեդրոնի «Գիտական աշխատութիւններ» պարբերականի 26-րդ հատորին, 2023-ի թիւ 2-ին մէջ, էջ 99-110։
Հեղինակը՝ Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի աւագ աշխատակից Հեղինէ Արտակի Յովհաննիսեան ([email protected]) աշխատասիրութեան պատրաստութեան համար կատարած է լայն հետազօտութիւն եւ օգտագործած է բաւական հարուստ աղբիւրներ, որոնց ցանկը ներկայացուցած է գրութեան աւարտին։
Գրութիւնը, իբրեւ զեկուցում, ներկայացուած է 19 Մայիս 2023-ին, Կիւմրիի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի հայագիտական հետազօտութիւններու կեդրոնի «Ալեքսանդրապոլ. գթութեան քաղաք» խորագրեալ միջազգային գիտաժողովին ընթացքին։
Թիւրիմացութեա՞մբ թէ գրաշարական վրիպումով գրութեան մէջ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութեան յապաւումը Հ.Մ.Ը.Մ.ի փոխարէն ամէն տեղ կատարուած է… Հ.Բ.Ը.Մ., նոյնիսկ այն պարագային, երբ օգտագործուած աղբիւրը եղած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի պաշտօնական կայքէջը։ Հետեւաբար, «Մարզիկ» գրութիւնը լոյս կ’ընծայէ անհրաժեշտ սրբագրութեամբ։
ԱՄՓՈՓՈՒՄ
Նախաբան. Հայոց Ցեղասպանութեան տարիներին եւ դրանից յետոյ կարեւորագոյն խնդիրներից մէկը որբերին որբանոցներում տեղակայելու եւ հայկական միջավայր տեղափոխելու խնդիրն էր: Ստորեւ ներկայացւում է Վահան Չերազի գործունէութիւնը եւ նրա համագործակցութիւնը Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյց Կոմիտէի հետ: Վահան Չերազը Ալեքսանդրապոլում աշխատել է Նպաստամատոյցում, զբաղուել հայ որբերի խնամակալութեամբ, դաստիարակութեամբ, ինչպէս նաեւ կազմակերպել է սկաուտական եւ մարզական մանկապատանեկան խմբեր: 1919 թ. Նպաստամատոյցի ջանքերով Ալեքսանդրապոլի փողոցներից հաւաքում էին թափառաշրջիկ հայ որբերին, որոնց բժշկական զննման ենթարկելուց յետոյ տեղաւորում էին կա՛մ հիւանդանոցներում, կա՛մ որբանոցներում: Այս որբերից Չերազը ձեւաւորում էր իր խմբակները: Ալեքսանդրապոլի որբանոցներում երեխաները օրական երեք անգամ սնունդ էին ստանում այն դէպքում, երբ նրանց թիւը շուրջ 25.000 էր: Սա մարդկութեան պատմութեան մէջ երբեւիցէ գոյութիւն ունեցած ամենամեծ որբանոցն էր եւ կոչւում էր «Որբաքաղաք»:
Մեթոդներ եւ նիւթեր. յօդուածը գրելիս օգտագործել ենք պատմահամեմատական, պատմահետազօտական, պատմաքննական, զուգորդման, վերլուծութեան, մասնակիէն ընդհանուր եւ ընդհանուրէն մասնակի ուղղուող մեթոդներ: Յօդուածը խարսխուած է Չերազին վերաբերող փաստաթղթերի, տեղեկութիւնների, այլ նիւթերի եւ գրականութեան մէջ առկայ նմանօրինակ նիւթերի վերլուծութեան վրայ:
Վերլուծութիւն. յօդուածում ներկայացուել է Չերազի կերպարը՝ որպէս սկաուտապետի, որը ջանում էր ցեղասպանութիւն վերապրած երեխաներին մարմնակրթութեան եւ սկաուտութեան միջոցով առողջացնել հոգեպէս՝ հասկանալով, որ այս սերունդն է դառնալու Խորհրդային Հայաստանի հասարակութեան հիմքը: Լինելով խորապէս հաւատացեալ մարդ՝ նա հաւատ էր սերմանում որբերի մէջ: Նա դարձաւ նաեւ Խորհրդային Հայաստանում սպորտի հիմնադիրներից մէկը:
Արդիւնքներ. այսօր Կիւմրիում Չերազի կերպարը օրինակ է բոլոր սպորտդպրոցներ եւ խմբակներ յաճախող երեխաների եւ երիտասարդների համար: Նրա անունն է կրում Շիրակի պետական համալսարանի լսարաններից մէկը: Չերազի արձանը կանգնած է համանուն փողոցի սկզբնամասում, իսկ կիւմրեցի եւ հայաստանցի սկաուտապետերը փորձում են Չերազի մանկավարժական մօտեցումներով դաստիարակել եւ կրթել իրենց սաներին:
Բանալի բառեր՝ Ամերկոմ, Վահան Չերազ, Օննիկ Եազմաճեան, Տիգրան Խոյեան, ազատագրում, որբեր, Ալեքսանդրապոլի որբանոց:
Ինչպէս յղել՝ Յովհաննիսեան Յ., Վահան Չերազի գործունէութիւնը գթասրտութեան քաղաք Ալեքսանդրապոլում //ԳԱԱ ՇՀՀ կենտրոնի «Գիտական աշխատութիւններ»: Կիւմրի, 2023: Հ. 2 (26) 99-109 էջեր: DOI:
ՆԱԽԱԲԱՆ
Կետայեանների կամ Չերազների տոհմն Ակնայ Չերազ աւանից է։ Հետագայում Կ. Պոլիս տեղափոխուած Մահտեսի Մինաս ամիրայի ճիւղից է սերուել տոհմի թուով ութ ամիրա, որոնք վարել են ազգային ու պետական պաշտօններ6։
Վահան Չերազը ծնուել է 1886 թ. Օգոստոսի 16-ին, Օսմանեան կայսրութեան մայրաքաղաք Կ. Պոլսում: Սովորել է Պոլսի Կենտրոնական վարժարանում եւ նոյն վարժարանի տղաներին սովորեցրել ֆութպոլ խաղալ: Այնուհետեւ Չերազը կազմում է «Սանթրալ» ֆութպոլի խումբը եւ «Փրոթի կղզի» ֆութպոլի համանուն խումբը8: Ֆութպոլային թիմեր կային ստեղծուած նաեւ Ալեքսանդրապոլի որբանոցներում՝ Պոլիգոնում «Ալեքսանդր Մարտունի Միասնիկեան»14 (էջ 388):
1914 թ., երբ սկսւում է առաջին Աշխարհամարտը, Վահան Չերազը մեկնում է Թիֆլիս, ընդգրկւում Զօրավար Անդրանիկի կամաւորական ջոկատում եւ նրա հրամանատարութեամբ մասնակցում տարածաշրջանում ընթացող մարտական գործողություններին՝ ընդհուպ մինչեւ 1919 թ.9, (էջ148): Անդրանիկի ջոկատի կազմալուծումից յետոյ Չերազը մեկնում է Պոլիս, իսկ 1920 թ. Հ.Հ. կրթութեան նախարար Նիկոլ Աղբալեանի հրաւէրով Պոլսից տեղափոխւում Ալեքսանդրապոլ, որպէսզի հայրենիքում զարգացնի մարզական կյանքը16։
ՍԿԱՈՒՏԱՊԵՏԵՐԻ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ Հ.Մ.Ը.Մ.Ի ՀԵՏ
1920 թ. Տիգրան Խոյեանի եւ Օննիկ Եազմաճեանի հետ Չերազը միանում է Հ.Մ.Ը.Մ.ի եռանդամ այն մարմնին, որ Հայաստանի կառավարութեան հրաւէրով պիտի մեկնէր հայրենիք՝ սկաուտական եւ մարզական շարժում կազմակերպելու համար8: Այդ տարիներին Հ.Մ.Ը.Մ.ի գործունէութեան կարեւոր բնութագրերից էր համագործակցութիւնը արտասահմանեան տարբեր բարեսիրական կազմակերպութիւնների, մասնաւորապէս Ամերիկեան Նպաստամատոյց կազմակերպութեան հետ, որը մեծ դեր խաղաց հայ որբերի փրկութեան եւ խնամատարութեան գործում11 (էջ 142): Այս կազմակերպութեան հետ սերտօրէն համագործակցեցին երեք սկաուտապետերը:
1915-1931 թթ. ցեղասպանութիւնը վերապրած որբերի խոշորագոյն հատուածը կենտրոնացած էր Ալեքսանդրապոլում3 (էջ 950-952): Հայաստանի խորհրդայնացումից յետոյ Չերազը նախընտրում է մնալ հայրենիքում, 1921 թ. մասնակցում է Փետրուարեան ապստամբութեանը։ Արդէն խորհրդային կարգերի օրոք Վահան Չերազը Ալեքսանդրապոլում աշխատում է Ամերիկեան Նպաստամատոյց Կոմիտէում, զբաղւում է հայ որբերի խնամակալութեամբ, կազմակերպում սկաուտական եւ մարզական մանկապատանեկան խմբեր6:
Ամերիկյան նպաստամատոյցի գործունէութիւնը Ալեքսանդրապոլում Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյց Կոմիտէն (Ամերկոմ), որին անդամակցում է Չերազը, ստեղծուել է 1918 թ. Ա.Մ.Ն.ի կոնգրէսի որոշմամբ, մինչ այդ գործող եւ Առաջին համաշխարհային պատերազմից տուժած երկրներին օգնութիւն ցոյց տուող Հայաստանի եւ Սիրիայի Նպաստի Ամերիկեան Կոմիտէի հիմքի վրայ17: Հ.Հ. խորհրդարանը 1919 թ. Մարտի 2-ին հաստատեց որբերի խնամքը ստանձնելու Ամերկոմի առաջարկը14 (էջ 57-58): Հ.Հ. խնամատարութեան եւ աշխատանքի նախարար Սահակ Թորոսեանը եւ Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյց Կոմիտէն ներկայացնող Ճոն Էլտերը 1919 թ. Ապրիլի 12-ին Երեւանում կնքեցին համաձայնագիր որբերի եւ որբանոցների խնամքը 1919 թ. Մայիսի 1-ից Ամերկոմի հոգածութեանը յանձնելու վերաբերեալ4 (էջ 80-112): Ցարական բանակի լքած զօրանոցներն ու պահեստները ապաստարան դարձան շուրջ 20.000 անտուն որբերի համար17 (էջ 120-138): 1919 թ. Ալեքսանդրապոլի քաղաքագլխի հետ կնքած պայմանագրի համաձայն՝ Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյցը ստանձնեց քաղաքի հայ որբերի խնամքը1: Ստորեւ բերում ենք քաղաքագլուխ Լեւոն Սարգսեանի եւ Ամերկոմի ներկայացուցիչների միջեւ 1919 թ. Մայիսի 22-ին կնքուած փաստաթղթից մի հատուած.-
Հայկական Հանրապետական կառավարութեան եւ Ամերիկեան Նպաստամատոյց Կոմիտէի ներկայացուցչի փոխադարձ համաձայնութեամբ Ալեքսանդրապոլում գտնուած տասը որբանոց եւ մի որբերի հիւանդանոց սարքեցեալ ցուցակի համաձայն իրենց բոլոր գոյքերով, ծառայողներով եւ որբերով յանձնել Ամերիկեան Նպաստամատոյց կոմիտէի տեղական ներկայացուցիչներին տիկ. Շէյնին, տիկ. Նիլին եւ պրն. Միտչելին 1919 թ. Մայիսի 1-ին2 (էջ 277):
1919 թ. Նպաստամատոյցի ջանքերով Ալեքսանդրապոլի փողոցներից հաւաքում էին թափառաշրջիկ հայ որբերին, որոնց բժշկական զննման ենթարկելուց յետոյ տեղաւորում էին կա՛մ հիւանդանոցներում, կա՛մ որբանոցներում: Ըստ «Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի» աշխատութեան՝ միայն Կազաչի պոստում միաժամանակ պատսպարուել է 15.000 որբ3 (էջ 951): Որբանոցներում երեխաները օրական երեք անգամ սնունդ էին ստանում այն դէպքում, երբ նրանց թիւը շուրջ 25.000 էր: Սա մարդկութեան պատմութեան մէջ երբեւիցէ գոյութիւն ունեցած ամենամեծ որբանոցն էր եւ կոչւում էր «Որբաքաղաք»: Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյցը զբաղւում էր ինչպէս որբերի մասնագիտական կրթութեամբ, այնպէս էլ պարտաւորութիւն էր ստանձնել աշխատանք փնտռել որբանոցից հեռացողների համար, նրանց տեղաւորել յարմար ընտանիքներում, հետեւել նրանց ապրելակերպին եւ անհրաժեշտութեան դէպքում ցուցաբերել ցանկացած օգնութիւն: Սրան զուգահեռ՝ Նիկոլ Աղբալեանի ջանքերով առողջ սերունդ դաստիարակելու համար որբերին ներգրաւում էին մարմնակրթական եւ սկաուտական խմբակների մէջ: Այստեղ կարեւոր դերակատարութիւն ունեցան Հ.Մ.Ը.Մ.ի եռանդամ մարմնի երեք նշանաւոր սկաուտապետերը: Վահան Չերազը, որ իր գործունէութիւնը կազմակերպեց Ալեքսանդրապոլում, Տիգրան Խոյեանը եւ Օննիկ Եազմաճեանը՝ Երեւանում եւ Ղարաքիլիսայում15: Որբերի տեղաւորման խնդրի լուծման աշխատանքներն սկիզբ են առնում 1925 թ. եւ շարունակւում են մինչ որբանոցների լուծարումը՝ 1929-1930 թթ.: Ոչ մի որբ չէր հեռանում որբանոցից անորոշ կարգավիճակով. նրանք որոշ ժամանակ դեռ մնում էին կազմակերպութեան հսկողութեան ներքոյ: Չափահասները, հեռանալով որբանոցներից, աշխատանք էին գտնում եւ հայկական ընտանիքներ էին կազմում13: Իսկ ստեղծուած կիսամարզական եւ սկաուտական խմբերի անդամները ստացան լիարժէք սպորտային պատրաստուածութիւն, ինչը հայկական նոր առողջ ընտանիքներ ստեղծելու գրաւականն էր: Ամերկոմը առերեւոյթ սերտ յարաբերութիւններ ունէր Անգլկոմի հետ: Համագործակցութեան նախաձեռնութիւն էր երկու կոմիտէների սկաուտական խմբերի միացեալ մարզահանդէսի անցկացումը, որին հրաւիրուած էին ՀԽՍՀ լուսժողկոմի բարձրաստիճան պաշտօնեաներ12 (էջ 18): 1931 թ. Ամերիկան դադարեցրեց իր Նպաստամատոյց գործունէութիւնը Ալեքսանդրապոլում: Հիմնական պատճառն այն էր, որ Ամերիկան ցանկանում էր որբերին կրթել ամերիկեան յառաջադէմ, իսկ Խորհրդային Հայաստանը՝ պոլշեւիզմի գաղափարներով: Ալեքսանդրապոլում գործում էին նաեւ փոքր որբանոցներ, որտեղ մանուկները նոյնպէս կրթւում եւ դաստիարակւում էին: 1922 թ. Պոտիլ Պիորնի խնամքի տակ գտնուող «Լուսաղբիւր» կոչուող որբանոցում 33 որբուկները նոյնպէս զբաղւում էին մարմնամարզութեամբ5: Պիորնի որբախնամ գործունէութիւնը կասեցւում է 1924 թ.՝ Խորհրդային Հայաստանի կառավարութեան կողմից. նրա փոքրիկ որբանոցը լուծարւում է, որբերը տեղափոխւում են Ամերկոմի որբանոցներ5: Նրա որբերից մի քանիսը անդամագրւում են Չերազի մարմնամարզական եւ սկաուտական խմբերին: Թէ՛ Չերազը եւ թէ՛ Եազմաճեանը եւ Խոյեանը մի նպատակ էին հետապնդում՝ մարմնամարզութեան միջոցով կերտել առողջ ոգի, հոգեպէս ընկճուած որբերին պարգեւել նոր շունչ՝ ապրելու եւ վերընձիւղուելու նպատակով: Բացի այն, որ Չերազը մեծ սկաուտապետ էր, նա նաեւ խորապէս աստուածապաշտ անձնաւորութիւն էր: Այս մասին է վկայում Կազաչի պոստ որբանոցում տեղի ունեցած միջադէպը:
ՎԱՀԱՆ ՉԵՐԱԶԸ ԵՒ ՀԱՅ ՈՐԲԵՐԸ
1922 թ. աշնանը Չերազն իր տղաներին մի արտասովոր յանձնարարութիւն է տալիս՝ հսկել Ալեքսանդրապոլի Կազաչի պոստում մեծահասակ որբուհիների զբաղեցրած որբանոցները: Այս հրահանգը Չերազն արձակում է, երբ համոզւում է, որ ճիշդ են լուրերն այն մասին, թէ որբուհիների արտաքնոցների մօտ գտնուող թմբերի տակ մեծ թուով վիժած պտուղներ են թաղուած14 (էջ 286-287): Ցանկանալով հաստատել կամ հերքել այդ լուրերը՝ նա որոշեց քննել գործը եւ Մերձաւոր Արեւելեան Նպաստամատոյցի սուրհանդակին ուղարկեց ընկերոջ՝ Օննիկ Եազմաճեանի մօտ՝ խնդրելով, որ գայ եւ միանայ գործի քննութեանը: Քննութեան արդիւնքում հաստատւում են Չերազի կասկածները, ուստի Չերազը եւ Եազմաճեանը կազմակերպում են այդ պտուղների քրիստոնէավայել վերաթաղումը՝ գերեզմանի վրայ դնելով փայտի խաչ: Չերազը խոր աստուածավախութիւն էր դաստիարակում նաեւ իր սկաուտներին: Եազմաճեանը իր յուշերում նշում է, որ այդ օրուանից յետոյ սկաուտները գիշեր-ցերեկ հսկում էին մեծահասակ աղջիկների որբանոցները14 (էջ 286-287): Այս դրուագը հետաքրքիր է նաեւ նրանով, որ Վահան Չերազի խնամակալութեան եւ դաստիարակութեան տակ գտնուող տղաները դառնում էին իր օգնականները եւ օժանդակում նրան իր աշխատանքներում: Չերազի գործունէութեան կարեւոր նպատակը ցեղասպանուած որբերի առողջ ընտանիքների ստեղծումն էր: Մտահոգուած լինելով իր որբերի ապագայով՝ Չերազը նախաձեռնում է Արիաշէն գիւղի կառուցումը Սարդարապատում: Սակայն Արիաշէնի կառուցումը խորհրդային կառավարութեան ջանքերով կիսատ է մնում10 (էջ 391):
ՉԵՐԱԶԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ ԵՒ ՆՐԱ ԸՆՏԱՆԻՔԸ
1925 թ. Յունուարի 12-ին Էջմիածնի տաճարում Վահան Չերազը պսակադրւում է Վարդանուշ Անդրէասեանի հետ7: Հայոց Ցեղասպանութիւնը վերապրած Վարդանուշ Անդրէասեանը անցել էր ցեղասպանութեան բոհով, նրա առաջին ամուսնուն՝ դպրոցի տնօրէնին, ողջ-ողջ այրել էին իր աշակերտների հետ18։ Ընտրելով Վարդանուշին՝ նա իր ողջ գաղափարախօսութիւնը փորձում է ներդնել իր նորաստեղծ ընտանիքի հիմքում, սակայն պսակադրութիւնից տասնհինգ օր յետոյ Չերազին ձերբակալում են Ալեքսանդրապոլում, բանտարկում Թիֆլիսում, ապա՝ աքսորում Սիպիր6։ Ըստ 1926 թ. համաներման՝ Չերազը ազատուել է պատիժ կրելուց7: Նա կրկին ձերբակալուել է 1927 թ. Սեպտեմբերին Մերձաւոր Արեւելքի օգնութեան այլ հայ աշխատակիցների հետ եւ բանտարկուել Թիֆլիսում։ Նրան մեղադրանք է առաջադրուել լրտեսութեան եւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան անդամ լինելու մէջ։ Եզրակացութիւնը եղել է հետեւեալը.-
«Չերազին ճանաչել որպէս սոցիալապէս վտանգաւոր եւ լրտեսութեան մէջ չափազանց կասկածելի տարր»18։ Չերազին գնդակահարում են 1927 թ. Դեկտեմբերի 21-ին Մետեխի բանտում6: Ճակատագիրը դաժան գտնուեց նաեւ Վարդանուշի հանդէպ: 1937 թ. նա, 42 տարեկան հասակում, սպաննուեց Կիւմրու բանտում՝ դառնալով Ստալինեան բռնաճնշումների զոհ: Նրան առաջադրուել էր կեղծ մեղադրանք, որի համաձայն՝ Վարդանուշը իր տանը ակտիվիստների հետ հանդիպումներ էր կազմակերպել: Նրանց որբացած տասնամեայ աղջկան՝ Բիւրակն Անդրէասեան-Չերազին որդեգրել է մօրեղբայրը՝ Վարդգէս Անդրէասեանը, որը, վախենալով հալածանքներից, փոխել է աղջկան ազգանունը18:
ԵԶՐԱՅԱՆԳՈՒՄ
Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյց Կոմիտէն որբախնամ գործունէութիւն ծաւալելով Արեւելեան Հայաստանում, մասնաւորապէս՝ Ալեքսանդրապոլում, մահուան ճիրաններից փրկեց հազարաւոր որբերի, որոնք ապրեցին, կրթուեցին եւ ստացան զանազան մասնագիտութիւններ Ալեքսանդրապոլի Սեւերսեւկի, Կազաչի պոստ եւ Պոլիգոն որբանոցներում: Որբերի կրթութեան կարեւոր հիմնասիւնը կազմեցին մարմնակրթութիւնը եւ սկաուտական խմբերի ստեղծումը: Այս գործում աչքի ընկան Վահան Չերազը, Օննիկ Եազմաճեանը եւ Տիգրան Խոյեանը: Սկաուտապետերի կարգախօս դարձաւ «Առողջ մարմնում, առողջ ոգի» կարգախօսը, որի արգասիքն էր դառնալու մարմնապէս առողջացած երեխաների՝ վշտով լեցուն հոգիների առողջացումը, առողջ ընտանիքների ստեղծումը եւ սպորտի զարգացումը արդէն Խորհրդային Հայաստանում:
Նկ. 1: Վահան Չերազը սկաուտական համազգեստով։
Նկ. 2: Վարդանուշ Անդրէասեան։
Նկ.4: Բիւրակն Անդրէասեան-Չերազ։
Նկ. 3: Վահան Չերազի արձանը համանուն փողոցի սկզբնամասում՝ Կիւմրի։
Նկ.5: Սկաուտապետեր Վահան Չերազը, Օննիկ Եազմաճեանը եւ Տիգրան Խոյեանը Կ. Պոլսից հայրենիք վերադարձին, 1920 թ.։
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ
1. Ալեքսանդրապոլի որբերը «Կազաչի պոստ» որբանոցում «100 լուսանկարչական պատմութիւններ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին» յատուկ գործ //http://www.genocide-museum.am/arm/online exhibition_10.php (12.01.2023)։
2. Ալեքսանեան Կ. Արեւմտահայ գաղթականութիւնը Ալեքսանդրապոլի գաւառում 1914-1922 թթ. Փաստաթղթերի ժողովածու, Երեւան. 2012. 511 էջ:
3. Ահարոնեան Գ. Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի. 1915-1965, հրատարակութիւն «Զարթօնք» օրաթերթի: Պէյրութ: «Ատլաս» հրատ.: 1965. 1119 էջ:
4. Աւետիսեան Ս. Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյց Կոմիտէի (Ամերկոմ) գործունէութիւնը Հայաստանում 1918-1930 թթ., Երեւան: «ԳԱԱ ՊԻ» հրատ.: 2009: 227 էջ:
5. Պոտիլ Պիորն, Հայոց Ցեղասպանության ականատես եւ լուսանկարիչ (1871-1960) //http://www.geno cidemuseum.am/arm/online_exhibition_4.php (02.05.2021)։
6. Բրոթի կղզիի ասպետին, Չերազին, Վահան Չերազ // (1886-1927)] http://www.genocide-muse- um.am/arm/Vahan_Cheraz.php (21.11.2022)։
7. Իշխանեան Վ. Ընտանեկան ալպոմ. Վահան Չերազ, Մաս 2 //https://inknagir.org/?p=6573 (21.11.2022)։
8. Հ.Մ.Ը.Մ.ի նահատակները, Վահան Չերազ //https://www. Homenetmen.org/hy/martyrs /%D5%8E%D4%B1%D5%80%D4%B1%D5%86+%D5%89%D4%B5%D5%90%D4%B1%D4%B6/2 (12.01.2023)
9. Յովհաննիսեան Յ. Ռուբէն Հերեանի եւ Վահան Չերազի գործունէութեան համեմատական վերլուծութիւն //ԳԱԱ ՇՀՀ կենտրոնի «Գիտական աշխատութիւններ»: Կիւմրի: Հ. 3 (24): 2021: էջեր 148-154:
10. Մարտոյեան Թ. Ալեքսանդրապոլը՝ հայ մանկանց բոյն. Վահան Չերազի բարեխնամ գործունէութիւնը //Հայերի փրկութեան գործը Մերձաւոր Արեւելքում 1915-1923 թթ., Միջազգային գիտաժողովի նիւթերի ժողովածու, Նոյեմբերի 8-9 2019 թ. Երեւան «Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան եւ ինստիտուտ» հիմնադրամ: էջեր 376-396:
11. Մելքոնյան Է. Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան պատմություն. Երեւան: «Մուղնի» հրատ.: 2005: 582 էջ:
12. Մեսրոպ Արքեպիսկոպոս Աշճեան. Անգլիական Օգնութեան Կոմիտէի (Անգլկոմ) գործունէութիւնը Հայաստանում 1920-ական թուականներին. Փաստաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածու. Մատենաշար 103: Երեւան: «ԳԱԱ ՊԻ» հրատ.: 2014: 22 էջ:
13. Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյցի պատմութիւնը //http://www.genocide-museum.am/arm/online exhibition_10.php (12.01.2023)։
14. Ներսիսեան Ն. Որբաքաղաք, Նպաստամատոյց աշխատողներ, կոմիսարներ եւ «Նոր Հայաստանը կառուցողներ», Ալեքսանդրապոլ-Լենինական 1919-1931: Երեւան: «Զանգակ 97» հրատ.: 2018: 655 էջ:
15. Սպորտի զարգացումն առաջին հանրապետութիւնում. Ինչպէս մոխիրներից յառնեց ամէն ինչ //https://armeniasputnik.am/20200417/sporti-zargacumn-arajinhanrapetutyunu m-22738983.html (11.06.2023)։
16. Վահան Չերազ. Որբերի մարմնի, մտքի եւ ոգու կերտողը //http://archive3.ankakh.com/article/101547/%E2%80%8Bvahan-chyeraz%E2%80%A4-vorbyeri-marmni--mtqi-yev-vogu-kyertvoghe (14.04.2023)։
17. James L. Barton. Story of Near east relief (1915-1930) an interpretation. New York. The Macmillan company 1930. 480 p.
18. Birth of Vahan Cheraz (August 16, 1886) http://thisweekinarmenianhistory.blogspot. com/2016/08/birth- of-vahan-cheraz.html (18.02.2023).
R e f e r e n c e s
1. Homentmen martyrs, Vahan Cheraz [HBYM-i nahataknery, Vahan CH’eraz]https://www.homenetmen.org/hy/martyrs/%D5%8E%D4%B1%D5%80%D4%B1%D5%86+%D5%89%D4%B5%D5%90%D4%B1%D4%B6/2 (12.01.2023) (in Armenian)
2. Aleksanyan K. The Western Armenian emigration in Alexandropol province in 1914-1922. [Arevmtahay gaght’akanut’yuny Alek’sandrapoli gavarrum 1914-1922 t’t’]. Collection of documents, Yerevan. 2012. 511 p. (in Armenian)
3. Aharonian. G. The Memorial book of Great Crime 1915-65, edition of "Zartonq" daily [Yushamatean Mets Yegherrni 1915-65, hratarakut’yun <<Zart’vonk’>> orat’ert’i] Beirut: Atlas publication, 1965. 1119 p. (in Armenian)
4. Avetisyan S. Activities of the American Relief Committee for the Middle East (Amercom) in Armenia 1918-1930 [Merdzavor Arevelk’i Amerikyan npastamatuyts’ komite (Amerkom) gortsuneut’yuny Hayastanum 1918-1930 t’t’.] Yerevan. "Institute of History" ed. 2009. 227 p. (in Armenian)
5. A History of the American Benefit of the Middle East [Merdzavor Arevelk’i Amerikyan npastamatuyts’i patmut’yuny] http://www.genocide-museum.am/arm/online exhi bition_10.php (12.01.2023) (in Armenian)
6. Alexandrapol's Orphans At "Kazachi Post" Orphanage. From the special project "100 photo stories about the Armenian Genocide". [Alek’sandrapoli vorbery «Kazach’i post» vorbanots’um «100 lusankarch’akan patmut’yunner Hayots’ ts’eghaspanut’yan masin» hatuk nakhagtsits] http://www.genocide-museum.am/arm/23.11.2019-100pho tos.php (12.01.2023) (in Armenian)
7. Birth of Vahan Cheraz (August 16, 1886) http://thisweekinarmenianhistory.blogspot. com/2016/08/birth- of-vahan-cheraz.html (18.02.2023).
8. Bodil Biorn, Armenian Genocide witness and photographer (1871-1960) [Bodil Byorn, Hayots’ ts’eghaspanut’yan akanates yev lusankarich’ (1871-1960)] http://www.genocidemuseum.am/arm/online_exhibition_4.php (02.05.2021) (in Armenian)
9. Hovhannisyan H. Comparative analysis of the activities of Ruben Heryan and Vahan Cheraz [Rruben Heryani yev Vahan CH’erazi gortsneut’yan hamematakan verlutsut’yun] // «Scientifik works» of SCAS NAS RA, Gyumri, 2021, v. 3(24), pp 148-154 (in Armenian)
10. Ishkhanyan V. Family album. Vahan Cheraz, part 2 [Ishkhanyan V., yntanekan albom. Vahan CH’eraz, mas 2] https://inknagir.org/?p=6573 (21.11.2022) (in Armenian)
11. Martoyan T. Alexandropol, a nest of Armenian children. The benevolent activities of Vahan Cheraz [Alek’sandrapoly, hay mankants’ buyn. Vahan CH’erazi barekhnam gortsuneut’yuny] // The cause of the salvation of Armenians in the Middle East 1915-1923, collection of materials of the international conference, November 8-9, Yerevan, 2019. "Armenian Genocide Museum-Institute" Foundation. pp 376- 396 (in Armenian)
12. Melkonyan E. History of the Armenian Charitable General Union. [Haykakan Baregortsakan Yndhanur Miut’yan patmut’yun] Yerevan: "Mughni" ed. 2005. 582 p. (in Armenian)
13. Mesrop Archbishop Ashdjian. The activities of the English Relief Committee (Anglicom) in Armenia in the 1920s. [Angliakan Ognut’yan komitev (Anglkom) gortsuneut’yuny Hayastanum 1920-akan t’vakannerin]. Collection of documents and materials. Directory 103. Yerevan: "Institute of History" ed. 2014. 22 p. (in Armenian)
14. Nersisyan N. The City of Orphans. Relief workers, commissars and "Builders of New Armenian" Alexandropol/Leninakan 1919-1931. Yerevan: Publication Zangak -97, 2018 655 p.
15. The development of sports in the First Republic. how everything rose from the ashes [Sporti zargats’umn Arrajin hanrapetut’yunum. inch’pes mokhirnerits’ harrnets’ amen inch’] https: //armeniasputnik.am/ 20200417/sporti-zargacumn-arajin-hanrapetutyunum-22738983. html (11. 06.2023) (in Armenian)
16. "To the Knight of the Isle of Broth" by Cheraz, Vahan Cheraz (1886-1927) [«Brot’i kghzii aspetin», CH’erazin, Vahan CH’eraz (1886-1927)] http://www.genocide-museum.am/arm/ VahanCheraz.php (21.11.2022) (in Armenian)
17. Vahan Cheraz. the builder of body, mind and spirit of orphans [Vahan CH’eraz. vorberi marmni, mtk’i yev vogu kertoghy] http://archive3.ankakh.com/article/101547 /%E2%80%8 Bvahan-chyeraz%E2%80%A4-vorbyeri-marmni--mtqi-yev-vogu-kyertvoghe (14.04.2023) (in Armenian)